CẢM QUAN MÙA XUÂN VÀ BI KỊCH THUÝ KIỀU
Bài Viết : TRẦN XUÂN TOÀN
1. Một năm bắt đầu từ mùa xuân. Đời người bắt dầu bằng tuổi trẻ.Người ta thường dồng nhất mùa xuân với tuổi trẻ và tình yêu ở cái vẻ tươi tắn trinh nguyên, đầy sức sống ấy. Trong văn học điều đó càng rõ. Đây là thời gian mở đầu cho một chuỗi dài hạnh phúc của một đời người.
Nguyễn Du cũng thế. Trong Truyện Kiều, nhà thơ đã nói đến mùa xuân với tất cả vẻ đẹp của nó ngay từ đầu tác phẩm. Xuân, tuổi trẻ, tình yêu- như là một trường hoạt động của các nhân vật trong Kiều. Tình yêu của nhân vật chính Thuý Kiều- với chàng Kim Trọng nảy nở trong hoàn cảnh xuân như thế, giữa tiết Thanh Minh trong sáng.
Thế nhưng, không như lệ thường, mùa xuân , tuổi trẻ, tình yêu trong Truyện Kiều không được tác giả miêu tả như là một tiền đề cho hạnh phúc sau này của nhân vật Thuý Kiều, mà ngược lại, nó như một sự mở đầu cho một chuỗi dài bi kịch, làm nên tiếng kêu đoạn trường.
Đấy chính là cảm quan nghệ thuật khác thường về mùa xuân Nguyễn Du vậy.
2. Bài viết này giới hạn trong việc khảo sát các từ xuân trong Truyện Kiều.
Nguyễn Du đã 41 lần sử dụng từ xuân trong Truyện Kiều với 2 ý nghĩa:
- ý nghĩa thứ nhất: chỉ mùa xuân, mùa mở đầu cho một năm (18/41)
- ý nghĩa thứ hai: được dùng chuyển nghĩa , biểu thị tình yêu, tuổi trẻ, sắc đẹp của người phụ nữ (23/ 41)
Giá trị nghệ thuật làm nên cảm quan nghệ thuật của tác giả tập trung ở nhóm thứ hai, song phải nằm trong tương quan với nhóm thứ nhất.
3. Thời gian xuân trong Truyện Kiều không phải là thời gian ngưng đọng. Đó là thời gian xuân động, luân chuyển trên trục thời gian (Ngày xuân con én đưa thoi; thưa hồng rậm lục; dễ chừng xuân qua; Ngày xuân lắm lúc đi về với xuân). Hướng luân chuyển đo,ù có thể là sự chuyển mùa từ trước về sau (Sầu dài ngày ngắn đông đà sang xuân) hoặc là từ hiện tại đến tương lai (Xuân thu đã biết mấy lần đổi thay). Ngay cả lúc tưởng chừng thời gian xuân ngưng đọng, nhưng đó chỉ là sự ngưng đọng vật lí, còn trong tâm tưởng của các nhân vật vẫn là sự chuyển đổi không ngừng (Ngày xuân đã dễ tình cờ mấy khi; đêm xuân ai dễ cầm lòng cho chăng).
Con người trong thời gian ấy không có sự tĩnh tại để nhìn lại mình, để tận hưởng hết vẻ đẹp, cũng như những gì đẹp đẽ, sôi động nhất mà tạo hoá đã ban cho con người vào mùa xuân. Thời gian không ngưng đọng. Hạnh phúc tạo hóa ban cho, con người càng không kịp hưởng trọn. Cho nên con người vội vôi vàng vàng, tận hưởng triệt để thời gian đó. Khi chưa đến thì chuẩn bị đón nhận (Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân), khi đến rồi thì chóng qua (Ngày xuân đã dễ tình cờ mấy khi). Vì thế mà khi đang có thì tận hưởng (Đêm xuân ai dễ cầm lòng cho chăng).
Nhân vật Kim Trọng, Thúc Sinh đã sống trong tam trạng như vâïy. Thuý Kiều cũng sống một cách vô thức trong thời gian xuân luân chuyển như thế. Điều đó như là một khuôn hình trong cuộc sống của Kiều: hạnh phúc quả là ngắn ngủi, và cuộc đời phải trải qua nhiều truân chuyên, chìm nổi.
Con người trong Truyện Kiều luôn có tâm trạng mất mát, không trọn vẹn.
4. Vì thời gian xuân động như thế , biểu hiện của thời lượng xuân là không trọn vẹn hoặc là rất nhỏ nhoi, ít ỏi (Nửa chừng xuân, xuân đương vừa thì, hoa xuân đương nhị, chừng xuân tơ liễu còn xanh, đã chừng xuân qua, tin xuân, giấc xuân, cành xuân). Và con người sống trong một thời lượng xuân như thế cũng bàng bạc một tâm trạng thắc thỏm, lo âu, mng đợi và cả nuối tiếc nãa (Tiếc hoa những ngậm ngùi xuân).
5. Thời điểm xuân trong Truyện Kiều chính là thời gian, thời lượng rút ngắn lại. Và chính ở đây, cái tâm trang khắc khoải lo âu, mong đợi và nuối tiếc đó mới càng rõ ràng hơn.
Ngày xuân tràn trề sức sống, nhưng lại thoáng qua (Ngày xuân con én đưa thoi; Ngày xuân lắm lúc đi về với xuân; Ngày xuân đã dễ tình cờ mấy khi; Ngày xuân càng gió, càng mưa, càng nồng). Đêm xuân như một giấc mơ, có khi là giấc mơ đẹp về cuộc hội ngộ nếu không thoáng qua (Còn ngờ giấc mộng đêm xuân mơ màng) thì cũng là ác mộng ( Đêm xuân một giấc mơ màng, Đuốc hoa để đó còn nàng nằm trơ), hay là một sự ham muốn hưởng thụ ( Đêm xuân ai dễ cầm lòng cho đang).
Ở đây có sự đối lập giữa ngày xuân / đêm xuân như là sự đối lậïp giữa ánh sáng/ bóng tối. Aùnh sáng có rực rỡ nhưng thoáng qua. Bóng đêm thì đồng loã với ác mộng và dục tính. Cho nên con người sống ở đấy như là sống giữa sự tranh chấp cái Thiện và cái Aùc. Đó là bi kịch của thế giới nhân vật sống trong đó, nhất là Kiều.
Vì thế mà thời gian xuân trong Truyện Kiều còn là thời gian của tâm trạng.Từng thời lượng, thời điểm, nhân vật phải vội vã với nó, khát khao hưởng thụ một cách vội vàng. Tuổi xuân rực rỡ như ánh ngày xuân cũng được nhìn trong tư thế ấy.
Với Kiều thì thanh cao trong sáng, là vẻ đẹp của tạo hoá:
Ngày xuân em hãy còn đài
Xót tình máu mủ , thay lời nước non
Còn Tú Bà–chủ lầu xanh- nhìn tuổi xuân với khía cạnh khác, có tính thương mại:
Hoa xuân đương nhị, ngày xuân còn dài.
Cũng thế, “đêm xuân” được nhận thức ở dưới đây đều là cái nhìn hươnûg thụ, nhưng thật khác nhau với từng nhân vật :
Thanh cao, trong sáng với chàng Kim:
Bâng khuâng đỉnh giáp non thần
Còn ngờ giấc mộng đêm xuân mơ màng
“ Sở khanh” như họ Mã thì cảm nhận:
Đêm xuân một giấc mơ màng
Đuốc hoa để đó mặc nàng nằm trơ
Đầy dục vọng như Thúc Sinh:
Nguyệt hoa hoa nguyệt não nùng
Đêm xuân ai dễ cầm lòng cho chăng?
Thời điểm xuân như là môït phương tiện nghệ thuật thể hiện tâm trạng khắc khoải, nuối tiếc, sự khát khao hưởng thụ và tình yêu táo bạo, như là một điểm nhìn về thế giới nhân vật trong Truyện Kiều. Đó là thế giới của những nhân vật sẵn sàng bộc lộ sự khát khao hưởng thụ tuổi trẻ, bộc lộ tình yêu theo cách của mình.
6. Như vậy, thời gian xuân trong Truyện Kiều là thời gian động, thời gian tâm trạng.
Con người sống trong đó cảm thấy thiếu hụt, mất mát, không trọn vẹn. Họ vội vã hưởng thụ nhưng trong tâm trạng khắc khoải lo âu, nuối tiếc, dễ rơi vào bi kịch. Đây chính là tiền đề cho bi kịch Thúy Kiều về khát vọng tuổi trẻ và tình yêu của mình.
7. Mùa xuân là thời gian dồng thời cũng là không gian. Nói như Uxpenxki: “Không gian là thời gian trường tồn. Thời gian là không gian lần bước.”. Thời gian xuân trong Truyện Kiều không có sự ngưng đọng. Còn không gian xuân trong Truyện Kiều là không gian mang tính cấp độ, có dung lượng. Không gian đó chuyển hoá thành nhiều cấp độ. Và ở mỗi cấp độ như thế có ý nghĩa riêng biệt.
Cấp đôï ỏ đây có thể là từ nhỏ đến lớn (tin xuân ,chén xuân, cành xuân,vườn xuân), từ trong chủ thể đến khách thể (lòng xuân, lượng xuân, phòng xuân, vườn xuân)
Không gian xuân có cấp độ, dung lượng như thế được chuyển hoá vào tuổi trẻ tình yêu thể hiện dung lượng hạnh phúc ở từng nhân vật. Ở cực này có dung lượng là hạnh phúc, ở cực kia là bi kịch. Ở mỗi chặng đường đời của từng nhân vật, không gian xuân chi phối điều chỉnh hai thái cực này, phù hợp với mỗi nhân vật.
Chỉ lần dõi bước chân Kiều cũng có thể rõ. Với Kiều, tác giả đã dành cho những không gian xuân có dung lượng rất ít ỏi, nhỏ nhoi: tin xuân, lòng xuân, chén xuân, lượng xuân …
- Đủ điều trung khúc ân cần
Lòng xuân phơi phới, chén xuân tàng tàng
- Lượng xuân dù quyết hẹp hòi
Công đeo đuổi chẳng thiệt thòi lắm ru
Đây là lời chàng Kim nói với Kiều trong buổi thề nguyền. Lượng xuân là sự độ lượng lớn của chúa xuân. Kim đã mong lòng bao dung của Kiều chiếu cố đến tình yêu của mình, nhưng quả là ít ỏi. Đến nổi sau đó bình luận về việc này, tác giả cũng đã viết:
Từ phen đá biết tuổi vàng
Tình càng thấm thiá dạ càng ngẩn ngơ
Sông Tương một dãi nông sờ
Bên trông đầu nọ, bên chờ mối kia
Một tường tuyết chở sương che
Tin xuân đâu dễ đi về cho năng
Hoặc khi Tú Bà dạy cho Kiều những ngón nghề chiều khách, nàng nghĩ mà thẹn cho mình, day dứt về nổi hàng Kim quay về tìm nàng, thì tuổi xuân nàng đã bị chuyên tay (Khi về hỏi liễu Chương Đài, Cành xuân đã bẽ cho người chuyên tay).
Nếu không gian đó có tăng về lượng thì không gian đó vẫn là không gian kín: buồng xuân, khoá xuân …
- Trộm nghe thơm nức hương lân
Một nền Đồng Tước khoá xuân hai Kiều .
- Lỡ chân trót đã vào đây
Khoá buồng xuân để đợi ngày đào non.
Trường hợp đầu là Kiều trước lúc tai biến, Kim mới chỉ nghe biết về Kiều . Trường hợp sau , là đỉnh đỉêm ê chề trong cuộc đời Kiều, lúc nàng ở lầu xanh. Ngay cả lúc không gian tưởng như rộng lớn nhất ( Vườn xuân một cửa để bia muôn đời) lúc đại đoàn viên, thì nàng Kiều trong tái hợp vẫn là nàng Kiều của bi kịch mà thôi.
Không gian xuân có dung lượng trong Truyện Kiều là không gian của tình yêu và hạnh phúc. Thế nhưng, dù Kiều được thể hiện trong một cấp độ nào đi nữa thì vẫn là, nếu không ít ỏi, thì cũng đóng kín. Trong không gian đó, Kiều vẫn phải vẫy vùng nhưng không thoát khỏi bi kịch tình yêu, tuổi trẻ của mình.
8.Tính nhịp đôï của không- thời gian xuân trong Truyện Kiều khi chúng kết hợp trên một hệ trục, đã bao trùm lên toàn bộ Truyện Kiều. Nhịp điệu ở đây gấp gáp, ráo riết, có gia tốc. Nhịp điệu này như cơn lốc cuốn hút cả thế giới nhân vật trong Truyện Kiều.
Nhịp điệu này được thấy ngay từ đầu tác phẩm:
(37) Xuân xanh xấp xỉ tới tuần cập kê
(39) Ngày xuân con én đưa thoi
(46) Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân
(65) Nửa chừng xuân thoắt gãy cành thiên hương
Nhịp điệu đó phù hợp với con người chưa kịp hưởng thụ cái xuân tình, tuổi trẻ, tình yêu mà đã gặp phải bi kịch, và rồi nuối tiéc, dằn vặt thì cũng là điều dễ hiểu.
Kim Trọng: - Ngày xuân đã dễ tình cờ mấy khi (338)
- Xuân thu đã biết mấy lần đổi thay (2857)
Thúc Sinh: - Đêm xuân ai dễ cầm lòng cho chăng (1286)
- Tiếc hoa những ngậm ngùi xuân (1703)
Đạm Tiên: - Nửa chừng xuân thoắt gãy cành thiên hương (65)
Thuý Kiều: - Những mình nào biết có xuân là gì? (1240)
- Cành xuân đã bẻ cho người chuyên tay (1262)
Một nhân vật tưởng chừng ít bị tác động nhất vẫn không ra ngoài nhịp điệu ấy là Thuý Vân cũng :
Thuý Vân chợt tỉnh giấc xuân
Dưới đèn ghé đến ân cần hỏi han
Và Mã Giám Sinh cũng vội vội, vàng vàng, “Sở Khanh” không kém ( Đêm xuân một giấc mơ màng; Đuốc hoa để đó mặc nàng nằm trơ)
Nếu như nhịp điệu có bớt gấp gáp đi chăng nữa thì đó cũng là một nhịp điệu giả tạo, bị co dãn theo chủ quan của nhân vật.
Kiều lúc trao duyên: Ngày xuân em hãy còn dài
Tú Bà đỗ dành Kiều: Hoa xuân đương nhị ,ngày xuân còn dài
Kim xe duyên cùng Vân trong gượng gạo:
Trai tài gái săùc ,xuân đương vừa thì
Kiều sống với Từ: Chữ tình ngày lại thêm xuân một ngày
Kiều dưới mắt Vương Oâng, Vương Bà lúc doàn tụ:
Mười phần xuân có gầy ba bốn phần
Kim –Kiều động phòng hoa chúc: Dưới đèn toả rạng mmá đào thêm xuân
Nói như Thúc Sinh với Kiều khi ở Quan Aâm Các, sự kết hợp không- thời gian xuân như là một lực lượng tàn phá tuổi trẻ, tình yêu và hạnh phúc:
Vì ta nên luỵ đến người
Cát lầm ngọc trắng , thiệt đời xuân xanh
Trong đó nhân vật Thuý kiều chịu sự tác động mạnh mẽ nhất, dù cho Vương Ông, Vương Bà có nhận thấy: “Mười phần xuân có gầy ba bốn phần”, hoặc như Kim Trọng xác nhận: “ Chừng xuân tơ liễu còn xanh” lúc đại đoàn viên.
9. Cảm quan xuân như một lực lượng tàn phá xuân sắc, tình yêu, tuổi trẻ, là một cảm quan hiện thực, thiên tài của Nguyễn Du. Với cảm quan này, số phận của các nhân vật được nhìn nhận dưới một góc độ cụ thể hơn.
Có thể so sánh với một số quan niệm trước và sau đó về cảm quan xuân:
Xuân trong văn hoá dân gian là xuân cộng đồng, hội lễ, đình đám. Không- thời gian ngưng đọng, dần trôi. Con người sống hết mình, trọn vẹn, bộc lộ hết tình yêu, hạnh phúc của mình. Một hội lễ như hội rã La là tiêu biểu.
Đồng thời với Nguyễn Du, trong thi tập của Hồ Xuân Hương, nữ sĩ dùng từ “xuân” 6 lần. Nhưng xuân trong thơ bà đã được vật chất hoá thành hình, thành khối (Đá kia còn biết xuân già giặn; Đem cái xuân tình vứt bỏ đâu…). xuân ở thơ bà như ngưng đọng , lặp lại làm tăng khát vọng cùng bi kịch của mình (Ngán nổi xuân đi xuân lại lại, Mảnh tình san sẻ tí con con).
Xuân ở các nhà thơ Mới là xuân của cáci tôi. Nhưng là xuân trinh nguyên, trọn vẹn (Mùa xuân chín) như của Hàn Mặc Tử, hưởng thụ đầy đặn xuân của đất trời. Xuân làm tăng nổi buồn cô liêu trong thơ Chế Lan Viên ( Tôi có chờ dâu có đợi đâu. Mang chi xuân đến gợi thêm sầu). Hoặc như Xuân Diệu “ thấy được xuân như là đại lượng tiêu cực thù địch với hạnh phúc, tuổi xuân” nhưng cũng chỉ là của cá nhân, của cái tôi, không đạt đến tầm nhân thế như của Nguyễn Du.
10. Từ đó có thể xem xét nhân vật Kiều dưói 4 góc độ:
- Các nhân vật khác nhìn nhận về Kiều
- Kiều với các đời chồng của mình
- Kiều trong cái nhìn xuyên suốt cuộc đời nàng
- Kiều tự nhìn nhận về mình.
Trong các góc đôï đó, tất nhiên không thể tránh khỏi sự trùng lặp, nhưng sự phân chia đó là cần thiết.
10.1. Kiều bước vào tác phẩm với tuổi xuân phơi phới ( Xuân xanh xấp xỉ tới tuần cập kê). Nhưng càng dấn sâu vào dòng đời, Kiều càng gặp phải bi kịch. Cuộc đời nàng đã được báo trước bằng hình ảnh nàng Đạm Tiên bạc phận ( Nửa chừng xuân thoắt gãy cành thiên hương) mà Kiều cảm nhận được chính trong tiết Thanh Minh trong sáng.
Kim Trọng nghe nói ( Trộm nghe ..Một nền Đồng Tước khoá xuân hai Kiều) rồi thấy về Kiều ( Bóng hồng nhác thấy nẻo xa..Xuâ lan thu cúc…) cũng chính là lúc nàng Kiều đang ở giai đoạn tràn trề xuân xanh. Càng tương ngộ và thăm dò lòng nhau ( lượng xuân dù quyết hẹp hòi) tri kỉ (lòng xuân phơi phới , chén xuân tàng tàng) là lúc Kim thấy “ lượng xuân” của Kiều càng giảm đi. Kể từ đó đến lúc gặp cảnh tai biến và cho đến khi đoàn viên tái hợp sau này, chàng Kim mới có dịp nhìn lại tuổi xuân của Kiều, tình yêu của mình đối với Kiều . Khi Kim nói “ Chừng xuân tơ liễu còn xanh” đối với Kiều lúc đó chỉ là sự “gạn đục khơi trong”, là nhờ ở “ quân tử khác lòng người ta” của chàng Kim mà thôi. Yù thức về bi kịch của mình ở Kiều chẳng vì thế mà thay đổi.
Thúc Sinh đối với Kiều ân tình cũng lắm. Nhưng khi tự nàng Kiều gọi Thúc hay Thúc tự xưng là chuá xuân, có nghĩa, mình là người chủ của tình yêu, tuổi trẻ và hạnh phúc của Kiều, thì cũng là lúc nàng ý thức được thân phận mình (Chúa xuân đành đã có nơi, Ngắn ngày thôi chớ dài lời làm chi) hoặc là tự chàng Thúc nói ra ( Đã cam chịu bạc với tình, Chúa xuân để tội một mình cho hoa). Thúc nhận thức Kiều là một chuỗi bi kịch ngay từ lúc nàng còn sống với mình (Vì ta ta nên luỵ tới người, Cát lầm ngọc trắng thiệt đời xuân xanh) cho đến khi Thúc tưởng nàng bị chết oan vì bọn Ưng Khuyển ( Tiếc hoa những ngậm ngùi xuân).
Như trên đã nói, lúc sống với Từ là lúc Kiều cảm thấy mình hạnh phúc nhất, nàng lại tìm được ý nghĩa của tình yêu và tuổi trẻ mình, nhưng phải là sự đánh đổi, trả giá của biết bao phong trần (Vinh hoa bỏ lúc phong trần, Chữ tình ngày lại thêm xuân một ngày).
Và cả dưới mắt Vương Ông, Vương bà: Mười phần xuân có gầy ba bốn phần
Lời Tú Bà dỗ dành Kiều, tưởng làm nàng nguôi ngoai ( Hoa xuân đương nhị, ngày xuân còn dài) nhưng thực ra càng làm cho nàng ý thức về mình hơn bao giờ hết.
Có thể nói, cảm quan tình yêu, tuổi trẻ, hạnh phúc của các nhân vật trong Truyện Kiều đối với Kiều là cảm quan về hiện thực bi kịch của Thuý Kiều.
10.2. Hôn nhân phản ánh đầy đuu nhất sắc diện của tuổi xuân và tình yêu , hạnh phúc của đời người con gái. Kiều đã 7 lần lấy chồng, 2lần chịu cảnh lầu xanh tiếp khách. Nguyễn Du chỉ nhắc đến xuân của Kiều trong những cuộc hôn nhân với những con người thực sự để lại cho nàng dấùu ấn mạnh mẽ nhất (họ Mã, họ Thúc, Từ Hải , chàng Kim) và bỏ qua những nhân vật nhợt nhạt ( Bạc Hạnh, Thổ Quan, Sở Khanh).
Tình yêu đầu đời trong sáng với chàng Kim sớm ly tán và chỉ sum họp 15 năm sau trong cảnh gượng gạo. Thúc thật sự yêu Kiều, nhưng cũng không dủ bản lĩnh để làm cho nàng Kiều không phải rơi vào cảnh đau khổ. Từ đem hạnh phúc đến cho Kiều, nhưng chính Kiều lại phá vỡ nó đi. Ngay như Mã Giám Sinh lần đầu hưởng trọn “ miếng ngon kề đến tận nơi” đã bỏ mặc nàng (đêm xuân… đuốc hoa để dó cho nàng nằm trơ)
Hôn nhân đối với Kiều đâu phải là con đường giải thoát.
10.3. Cuộc đời Kiều là một chuỗi bi kịch.
Bước vào đời bằng tuổi xuân (xuân xanh xấp xỉ…) đã được tiên nghiệm bằng sự đứt đoạn ( Nửa chừng xuân thoắt gãy cành thiên hương). Mở đầu bằng tình yêu trong sáng sực nức hương tình ( Lòng xuân phơi phới, chén xuân tàng tàng) đã sớm phải trao duyên ( Ngày xuân em hãy còn dài). Gặp Mã là thế, gặp Thúc cũng không hơn gì, chỉ được lời an ủi nặng nghĩa mà nhẹ tình( Đã cam chịu bạc với tình, Chúa xuân để tội một mình cho hoa) rồi cũng đến “thiệt đời xuân xanh” mà thôi. ( còn tiếp 1 kỳ )
Bản in
