THÚ CHƠI TRANH NGÀY TẾT

            Tạp Bút  TRẦN TRỌNG TRÍ

 

          Thú chơi tranh dân gian và Tranh Tết, nét đẹp tao nhã của tiền nhân đã được khẳng định từ lâu. Vừa hồn nhiên, tươi sáng, vừa lắng đọng hồn dân tộc. Không khí, hình ảnh sẽ đậm đà khởi sắc khi mọi nơi trang hoàng nhà cửa, tô điểm những bức tranh thắm tươi tăng phần trang trọng cho mùa Xuân mới. Tranh Tết thể hiện sâu sắc giá trị thẩm mỹ, triết lý xã hội cùng ý nghĩa nhân văn vô cùng đặc sắc.

          Không phải dân tộc nào cũng có một phong tục cổ truyền vô cùng đẹp đẽ như dân ta. Tết đến, cùng với "thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ", bánh chưng xanh, không thể thiếu những bức tranh Tết, mới khả dĩ hội tụ đầy đủ ý nghĩa ngày Xuân cả ý vị và sắc hương, tạo nên một phong cách cổ truyền độc đáo thuần chất Việt Nam. Tranh Tết còn thể hiện những ước vọng về cuộc sống thuận hòa - đoàn kết - khỏe mạnh - vui tươi - hạnh phúc - thịnh đạt ... cùng hướng tới những gì lành mạnh Chân - Thiện - Mỹ.

          Tranh khắc truyền thống, tranh dân gian có nguồn gốc lâu đời ở Việt Nam (còn được gọi là Tranh Tết). Có thuyết cho rằng loại tranh này có dưới thời nhà Lý (1001 - 1225) có thuyết nói từ thời nhà Hồ (1400 - 1414) cũng có thuyết nói thời Lê (1533 - 1783). Kiểm chứng lại, qua lịch sử, qua các tư liệu tại Viện Bảo Tàng, nhiều nhà nghiên cứu đã thống nhất nhận xét tranh dân gian xuất hiện cao điểm nhất vào thời nhà Lý. Điều nhận định cho ta biết nguồn gốc xuất xứ của nó còn xa xưa hơn nữa.

          Cứ mỗi dịp Xuân về, Tết đến, một thú vui thanh cao đã gắn liền với những bức tranh con vật : chuột - mèo - trâu - hổ - rồng - rắn - ngựa - dê - khỉ - gà - chó - heo. Hình ảnh những động vật thân quen đó biểu trưng nét đẹp của cuộc sống như một phong cách, một sinh hoạt sống động ở các tác phẩm hội họa trong và ngoài nước. Ngoài ra nó còn nói lên tuổi đời của con người qua thập nhị chi : Tý - Sử - Dần - Mẹo - Thìn - Tỵ - Ngọ - Mùi - Thân - Dậu - Tuất - Hợi gắn chặt với số mạng của đời người.

          Tranh Tết  gồm đủ thể loại và đề tài dùng cho nhiều đối tượng và mục đích cao cả : tranh thờ, tranh cầu tài lộc , tranh người lớn, tranh trẻ con, tranh đố, tranh bộ ... Đặc biệt tranh bộ có nhiều loại mà nhiều hộ gia đình thường treo để giáo dục con cháu, cụ thể như tranh nhị bình (chim công múa, cá chép trông trăng) tranh tứ bình : mai - lan - cúc - trúc (tượng trưng 4 mùa :Xuân - Hạ - Thu - Đông) vì nước ta ảnh hưởng sâu đậm văn hóa Trung Quốc nên thường treo tranh truyền: Lâm sanh xuân Nương, Thoại Khanh Châu Tuấn, Lưu Bình Dương Lễ, Tam Quốc Diễn Nghĩa ... hoặc ảnh hưởng Phật giáo nên treo tranh Tam Thánh : Phật di đà đứng giữa, Quán Thế Âm Đại thế Chí đứng hầu 2 bên). Tranh Thích Ca Đắc Đạo Tranh Thích Ca độ năm anh em Kiều Trần Như, Tranh Thích Ca Nhập Niết Bàn ...

          Đa số nhân dân ở nông thôn thường có cổng ngoài, Tết đến, người ta dán 2 bức vẽ 2 bên Tiến Tài và Tiến Lộc với trang phục kiểu quan văn, mặt hồng hào, hiền lành nhằm ước mong năm mới làm ăn phát tài. Cũng có nơi dán cặp tranh Thần Vũ Đinh và Thiên Ất mặc võ phục tay cầm long đao, trông uy nghi đạo mạo nhằ mtrừ ma ếm qu3y quấy phá. Tết đến, dân ta không những hưởng thụ cả văn hóa tinh thần. Do đó, dân ta không chỉ mua sắm đồ ăn, thức uống mà còn tấp nập mua bán tranh. Chợ tranh xưa lành mạnh và thanh lịch, một nét đẹp chân quê in đậm trong tiềm thức của mỗi người dân Việt Nam : "Quê hương ta lúa nếp thơm nồng / Tranh Đông Hồ gà lợn nét tương trong. / Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp" (Trích thơ Hoàng Cầm).

          Cảnh chợ quê trong những ngày giáp Tết, bên cửa hàng bách hóa là đôi bồ câu tranh Tết và ông Đồ già ngồi viết liễn... Đó là sắc Xuân thủy chung ngàn đời của một góc chợ Tết đậm đà bản sắc văn hóa nước ta.

          Những bức tranh lịch sử Việt Nam như Trưng Trắc cưỡi voi đuổi giặc- Ngô Quyền đánh quân Nam Hán, Đinh Bộ Lĩnh với Cờ Lau Tập Trận... rất được ưa thích trong dịp Tết bởi chính nó tạo được cảm giác ấm áp, hùng tráng với tinh thần đấu tranh quật khởi để giành độc lập tự chủ cho nước nhà.

          Còn những bức tranh hiền lành, đã thể hiện được nét đặc sắc những sinh hoạt thường ngày của dân ta như Tranh Gà Trống màu sắc sặc sỡ oai vệ biểu trưng cho Ngũ quý (5 đức tính quý: văn, vũ, nhân, dũng, tín). Tranh Mẹ con đàn gà và Mẹ con đàn heo (tượng trưng cho hào con đông vui, thuận hòa, đầm ấm). Tranh Tam Đa : Phước Lộc Thọ hay Thần Tài Thổ Địa Táo Quân (nhằm chúc cho có hào của). Tranh Phú quý hay Vinh hoa (nhằm chúc cho năm mới giàu sang, sống lâu, vinh thăng chúc phận trên đường công danh)...

          Hiện nay, việc giao lưu văn hóa mang tính chất toàn diện và toàn cầu, tranh dân gian Việt Nam vẫn song hành cùng vớii các trào lưu văn hóa, hội họa...hòa nhập cùng cộng đồng thế giới. Cho nên tổ chức Unesco, (bộ phận chuyên nghiên cứu tranh dân gian đã sưu tập toàn bộ các tranh dân gian) mà khả năng cho phép họ tìm được trên địa bàn toàn thế giới, trong đó, tranh dân gian nước ta có sức mạnh bền bỉ mãnh li65t nguyên do nghệ nhân xưa có cách thể hiện các hình tượng rất độc đáo mang bản sắc thuần túy Việt Nam, không bị ảnh hưởng với bất kỳ loại tranh của nước nào khác.

          Thị trường tranh dân gian nước ta cũng gặp bước chông chênh gập ghềnh tưởng như bước vào thời kỳ quá độ đ63 cho một thể loại nào đó lấn áp hoặc thay thế, đã vắng bóng một thời gian khá dài. Các tác phẩm hội họa, mỹ thuật, chỉ để triển lãm, nhà nước độc quyền mua, ít có điều kiện đối thoại rộng rãi ngoài công chúng.

          Từ khi đất nước mở cửa, hội nhập với nền kinh tế thị trường, đời sống mỹ thuật có chiều hướng phát triển, phấn khởi. Hoạt động mỹ thuật từng bước đi vào nề nếp tranh dân gian, tranh Tết, tranh mỹ thuật... được công chúng thưởng ngoạn khi đời sống con người dư ăn dư mặc, cần đến sự tiêu khiển, thư giãn tâm hồn sau những giờ lao động mệt nhọc.

Thị trường tranh hiện nay đã khôi phục vốn văn hóa dân tộc ngàn xưa. Ước mong nhà nước quản lý thật tốt thị trường tranh, ngõ hầu đẩy mạnh việc thưởng ngoạn của nhân dân trong và ngoài nước, đóng góp xây dựng cho đời sống văn hóa và mỹ thuật ngày càng cao, vừa phổ biến mỹ thuật, vừa thu lợi nhuận .

                                                                             TRẦN TRỌNG TRÍ